شاهنامه

مدتی است که شاهنامه می خوانم، شبها که از دانشگاه یا شرکت به خانه می رسم. از سر بی حوصلگی و بی هدفی در واقع شاهنامه جایگزین کنترل تلویزیون شده ...

نکات جالب اما در مورد شاهنامه بسیار بیشتر از تلویزیون و اخبار 20:30 و سریال جومونگ و حتی مسابقات جام باشگاههای اروپا است.

بعضی چیزها در شاهنامه جاذبه فراوان دارند، از جمله وزن بسیار مستحکم و ابیات کوتاه، جاذبه دراماتیک و تعلیق نفس گیر در داستانها و از همه چیز خوشایندتر اشارات کوتاه و گاه به گاه فردوسی به پوچی و ناپایداری جهان، ابیات خیام گونه ای که در شاهنامه هست نظیر:

جهانا سراسر فسوسی و باد      به تو نیست مرد خردمند شاد

(در داستان کشته شدن ایرج به دست برادر خود تور)

که این وجه شاهنامه واقعاً برای من دلپذیر و خوشایند بوده است، نگاه آزرده به جهان که البته بخشی از فرهنگ مشترک مردمان خاورمیانه بوده است.

اما برخی از وجوه شاهنامه را نیز که شاید برای عده زیادی خوش آیند نباشد نباید از دیده دور گرداند، اولین این امور نژاد پرستی، یا حداقل با کمی اغماض می توان گفت اعتقاد به برتری نژادی ایرانیان نسبت به تازیان و ترکان و مازندرانی ها و ... که تا حدودی این باور و یا رسوبات این باورها همچنان در زندگی ایرانیان موجود است.

دوم طبعیت بی چون و چرا از شاهان و نبود قهرمانان آزاده، بزرگترین قهرمانان شاهنامه نظیر رستم و اجداد او همه گوش به فرمان و بندگان شاهان هستند، تنها مثال متفاوت این موضوع کاوه آهنگر است که در مقطعی کوتاه بر علیه ضحاک تازی قیام می کند و البته به محض پدیدار شدن فریدون از صحنه شاهنامه محو می گردد. قهرمانان شاهنامه اکثراً مزدوران مواجب بگیر شاهان هستند و علاوه بر اینکه قدرت رزم آوری و دلیری فراوان دارند در چاپلوسی شاهان و تملق گویی نیز از همه برترند. خود فردوسی نیز در ابتدای شاهنامه مدح جالبی دارد خطاب به سلطان محمود غزنوی:

چو کودک لب از شیر مادر بشست      به گهواره محمود گوید نخست

سوم اینکه وجه غالب قهرمانیها و افتخارات شاهنامه زور بازو و فن جنگ آوری است.

چهارم: اخلاقیات شاهان و قهرمانان شاهنامه زمانی که به مساله ارتباط با زنان می رسد آنچنان هم که پان ایرانیست های دو آتشه فریاد می کنند منزه و پیراسته بر حسب مطلوبات امروز نیست. به غیر از آبستنی دختر بهمن از پدر خویش، وجود کنیزان در سرای اکثر شاهان و یلان و یک نمونه جالب فریدون است که همزمان با دو خواهر (شهرناز و ارنواز) ازدواج می کند که این دو خواهر هم در واقع دختران جمشید و عمه های خود او هستند. البته قصد از آوردن این موضوع  انتقاد از اخلاقیات ایرانیان باستان نیست، صرفاً مراد این است که متوجه باشیم  در این مورد تفاوت چندانی با تازیان نداشته ایم.

پنجم: وضعیت زنان در شاهنامه، با توجه به غالب بودن فضای جهانداری و جهانگیری و رزم، طبیعی است که مجالی برای زنان نیست و اگر زنان گاهی بروز می کنند به عنوان معشوقه قهرمانان هستند، البته یک نمونه استثنا سیندخت همسر مهراب شاه تازی کابل است، که از خود لیاقت و شایستگی بروز می دهد.

 

البته داوری اخلاقی نسبت به شاهنامه چندان کار درستی نیست، مخصوصاً که اگر دوران داستان ها را در نظر بگیریم و حتی در تاریخ های نزدیکتر به امروز، وضعیت جهان در این موارد چندان بهتر از اوضاع شاهنامه نبوده است. با توجه به اینکه قطعاً ارزش ها نسبی بوده و در دوران تغییر کرده اند قضاوت با معیارهای امروز بر شاهنامه عبث است. فقط اینکه بد نیست به جای افتخار بر برخی موارد مشتبه و بعضاً غلط  مربوط به پیشینیان و بد و بیراه گفتن به تازیان و مغولان و تورانیان، به فکر ساختن امروز باشیم.

لذت ببریم از خواندن شاهنامه، بدون قضاوت اخلاقی

 

 

/ 1 نظر / 5 بازدید
masoud

khosham oomad az naghdet aziz [لبخند]